Stary cmentarz żydowski w Pradze to zaskakujące miejsce. Oto w jednej chwili idziemy brukowaną ulicą, prowadzącą znad Wełtawy, przemierzając stare miasto, a dokładniej dawną dzielnicę żydowską Josefov czyli Józefów. W następnej chwili przechodzimy przez mur i znajdujemy się w zielonej enklawie, a wokół stoją pochylone przez nieprzychylny czas setki macew. Nagrobki są pokryte liszajem wieków, porasta je z roku na rok śmielej panoszący się mech i seledynowa patyna glonu chwytającego się miejsc mglistych i mrocznych. Nie brakuje tu magii i niezwykłych legend, a cmentarz w Pradze był tematem dla wielu znanych pisarzy.
- Stary cmentarz żydowski w Pradze to jeden z najstarszych kirkutów w Europie, z ponad 12 tysiącami macew.
- Najstarsza macewa pochodzi z 1439 r., a ostatni pogrzeb odbył się tu w 1787 r.
- Pochowano tu rabina Löwa, z którym legenda wiąże Golema.
- Wstęp kosztuje 600 koron (ceny z 2026 r.), a bilet obejmuje też synagogi Muzeum Żydowskiego.
- Wejście jest przy ul. Široká 3, w soboty i święta żydowskie cmentarz jest zamknięty.
Wielowiekowy kirkut w Pradze
Stary cmentarz żydowski w Pradze odwiedziłem dwa razy. Za każdym razem ma się tam wrażenie dojmującego opuszczenia, porzucenia, jakiejś ogromnej klęski. I tak w istocie jest, bo przecież cmentarz ten rzeczywiście jest martwy i już nie funkcjonuje. Zamknięto go w 1787 roku, po dekrecie Józefa II. Po drugie nie istnieje społeczność, która go budowała. W czasie drugiej wojny światowej mieszkających w Pradze Żydów Niemcy wywieźli do obozów zagłady i unicestwili, nie tylko jako ludzi, ale jako wyznanie i naród. Wielu zmarło ze względu na niezwykle trudne warunki życia, jakich doświadczyli w Pradze czasów okupacji. Gdzieniegdzie płoną znicze.
Czytaj więcej: Most Karola w Pradze. Którą figurę dotknąć na szczęście?
Przeżyli nieliczni. Ten klimat przemijania, odejścia, jeszcze bardziej podkreśla informacja, że stary cmentarz żydowski w Pradze jest... piętrowy. Ponieważ ze względów religijnych nie można w judaizmie naruszać spokoju zmarłych, gdy na nekropolii zabrakło miejsca, nawieziono ziemi, zasypano stare pochówki i poczęto grzebać na "nowym" cmentarzu. Działo się tak kilka razy i dziś w tym miejscu można dostrzec coś na kształt pagórków usianych macewami. Ich grupy chylą się to w jedną to drugą stronę, jakby symbolizowały przypadki ludzi, których reprezentują, pokazując jak życie przyginało ich w różnych dziejowych okolicznościach ku ziemi. Człowiek i jego powtarzalny, a jednocześnie tak niepowtarzalny los.
Gdy brakowało miejsca, nawożono ziemię i grzebano wyżej. Badania wskazują nawet 12 warstw pochówków.
Historia magicznego cmentarza w Pradze
Stary cmentarz żydowski w Pradze znajduje się w kwartale wyznaczonym przez biegnącą wzdłuż Wełtawy ulicę 17 listopada oraz ulicę Szeroką (Široká ulice na Starém Městě v Praze), Maiselową i U starého hřbitova (czyli Przy starym cmentarzu). Jest to jeden z najstarszych zachowanych w Europie kirkutów. Już samo to sprawia, że miejsce to jest wyjątkowe. Najstarsza z macew pochodzi z 1439 roku. Pochowany jest tam Awigdor Kara, nauczyciel i poeta żydowski. Jego macewa jest przechowywana w Synagodze Klausowej. Ostatni pogrzeb odbył się tutaj w 1787 roku. Mimo to tu i ówdzie z rzadka płonie znicz. Warto wspomnieć, że cmentarz ten jest unikatem także i z tego powodu, że powstał w obrębie miasta. Zwykle żydowskie nekropolie lokowane są poza granicami miast. Jednak piętnastowieczne władze Pragi zmusiły gminę żydowską, by cmentarz został wyznaczony w obrębie wydzielonego getta - dzielnicy żydowskiej. Nie wiadomo, ile w sumie jest tu grobów, ale szacuje się, że pochowano tu około 12 tysięcy osób, bo tyle jest nagrobków. Ale ocenia się, że wszystkich rytualnie zdeponowanych szczątków jest w sumie około 40 tysięcy. Cmentarz ma powierzchnię około 11 tys. metrów kwadratowych. Jako się rzekło był kilkakrotnie rozbudowywany, jednak ze względu na brak możliwości poszerzenia, rozbudowywano go... w górę. Co najmniej kilka razy dodawano kolejne warstwy ziemi. Zatem jest tam kilka warstw pochówków. Z tym też wiążą się charakterystyczne skupiska nagrobków na powierzchni. Prawdopodobnie macewy z dolnego poziomu były przenoszone na górną warstwę. Stąd ich zagęszczenie.
Awigdor Kara opisał w elegii pogrom z 1389 r. Jej tekst odmawia się do dziś w Jom Kipur.
Czytaj więcej: Praski zegar astronomiczny. Duch rzemieślnika i spektakl czasu
Z najznamienitszych nazwisk wymieniany jest m.in. Jehuda Liva ben Becalel, znany jako rabin Löw lub Maharal - prawdopodobnie urodzony w Poznaniu żydowski uczony, talmudysta, filozof, mistyk, kabalista, alchemik, astrolog i matematyk. Głośna legenda opowiada, że stworzył on Golema, istotę ulepioną z gliny na kształt człowieka, ale pozbawioną rozumiejącej duszy (heb. neszama), a co za tym idzie zdolności mowy. Niemy Golem miał bronić Żydów przed atakami. Jednak jedna z wersji mówi, że po obronie przed napaściami miał wpaść w szał i zaczął mordować tych, którzy go stworzyli. Wtedy rabin Maharal miał wyjąć ukrytą w ustach Golema karteczkę ze słowem Emet (heb. prawda) i zmazać pierwszą literę, tworząc wyraz met (heb. śmierć). Wtedy Golem miał się stać z powrotem glinianą figurą, której szczątki - według innego mitu - wciąż spoczywają na strychu praskiej synagogi. Inni pogrzebani na starym kirkucie w Pradze to:
- Szlomo Efraim ben Aaron z Łęczycy - rabin i poeta, zmarły w 1619 roku;
- Josef Šalom Delmedig - naukowiec i erudyta, zmarły w 1655 roku;
- Dawid Gans - żydowski historyk, astronom, geograf i matematyk, zmarły w 1613 roku;
- Mordechaj Meisel - burmistrz dzielnicy żydowskiej w Pradze, zmarły w 1601 roku;
- Dawid Oppenheim - rabin i kolekcjoner rękopisów i druków hebrajskich, zmarły w 1736 roku.
Dziś cmentarzem zarządza Muzeum Żydowskie w Pradze z siedzibą przy ul. Szerokiej 3 (ul. Široká 3).
Na macewie Dawida Gansa jest gęś, czyli gra słów z jego nazwiskiem.
Dom przedpogrzebowy i Muzeum Żydowskie
Wychodząc z cmentarza natrafiamy na dawny dom przedpogrzebowy czyli dawną salę obrzędową Żydowskiego Stowarzyszenia Pogrzebowego z początków XX wieku w stylu pseudoromańskim zaprojektowany przez architekta J. Gerstla. Dziś jest to część Muzeum Żydowskiego w Pradze, a zobaczyć tam można wystawę "Tradycje i obyczaje żydowskie".
Czytaj więcej: Najwęższa uliczka w Pradze. Pół metra, światła i... mydło
Ekspozycja jest poświęcona rytuałom pogrzebowym, działalności bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza, charytatywnego stowarzyszenia żydowskiego, które działa w każdej gminie żydowskiej. Wystawa przybliża także zagadnienie medycyny w getcie. Zwraca uwagę jedna z nielicznych zachowanych w Europie drewnianych macew, która stała na grobie zmarłych w 1838 r. Wolfa Fiszera i jego żony Rejzel.
"Cmentarz w Pradze" Umberto Eco
Warto wspomnieć o głośnej powieści Umberto Eco z 2010 roku zatytułowanej "Cmentarz w Pradze" (włoski tytuł to "Il cimitero di Praga"). Książka profesora nauk humanistycznych, który w 1980 roku zasłynął głośną powieścią "Imię róży" przedstawia kulisy powstania "Protokołów mędrców Syjonu" słynnej antysemickiej mistyfikacji, która miała na celu wywołać przekonanie o rzekomych planach osiągnięcia przez Żydów dominacji na całym świecie. "Protokoły" takie rzeczywiście istniały, są one mistyfikacją sfabrykowaną i wydaną w 1903 roku w Rosji na zlecenie carskiej specsłużby Ochrany, a ich głównym autorem Piotr Iwanowicz Raczkowski. Dzieło Umberto Eco skupia się na postaci Simone Simoniniego, czyli księdza Dalla Piccola. Wielki pisarz opisuje jak fałszerz fabrykuje dokument o rzekomym spotkaniu na starym cmentarzu żydowskim w Pradze, podczas którego miał powstać plan przejęcia władzy nad światem.
Czytaj więcej: Czego nie mają "Niemowlęta" w Pradze? To trzeba zobaczyć
A więc krocząc przez stary kirkut w Pradze, kroczymy niejako przez karty historii napisanej przez włoskiego pisarza. W powieści roi się od znanych na całym świecie postaci historycznych. Nie można jednak nie wspomnieć, że książka była krytykowana za to, że nie dość wyraźnie potępiła wątki antysemickie. Mimo to jest to z pewnością ciekawy literacki przyczynek do tego i tak obrosłego w interesujące opowieści miejsca. "Na niewielkiej przestrzeni sterczało z ziemi dwanaście tysięcy kamieni nagrobkowych. Duże i małe, wznoszące się wysoko ponad grunt cmentarza albo już zupełnie zapadłe w ziemię, jedne obok drugich, niemal wchodzące na siebie, sczepione ze sobą. Spiczaste lub półokrągłe, rzeźbione misternie lub prosto ociosane kamienne tablice..." - tak pisał o starym cmentarzu żydowskim w Pradze Zbigniew Nienacki w książce "Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic".
Dawna dzielnica żydowska w Pradze
Dawna dzielnica żydowska Josefov czyli Józefów w Pradze kiedyś nosiła nazwę Židovské Město czyli Żydowskie Miasto (niem. Judenstadt). W dawnej dzielnicy żydowskiej w Pradze zobaczymy między innymi stare synagogi, których w sumie jest sześć. Już wchodząc na zabytkowy cmentarz żydowski przechodzimy przez podwórze Synagogi Pinkasa z XVI wieku. Wychodząc z kolei, odwiedzamy przy bramie wyjściowej zbudowany w miejscu dawnej kostnicy dom przedpogrzebowy czyli dawna sala obrzędowa Żydowskiego Stowarzyszenia Pogrzebowego z początków XX wieku, gdzie teraz można oglądać wystawę o żydowskich rytuałach związanych z pogrzebem. Zaraz za wyjściem po prawej stronie stoi synagoga Klausowa. W środku jest dziś muzeum poświęcone praskim Żydom.
Czytaj więcej: Sikający pomnik w Pradze. W Polsce nie do pomyślenia
W dawnej dzielnicy żydowskiej znajduje się także Ratusz Żydowski (Židovská radnice) z XVIII wieku, który ma cztery zegary, w tym jeden odmierzający czas w przeciwną stronę. Wędrując uliczkami Pragi spotkamy w rejonie dawnej dzielnicy żydowskiej jeszcze jeden ciekawy element przypominający o żydowskiej tragedii. To złote, kwadratowe cegiełki z nazwiskami (Stolpersteine) wkomponowane w praski bruk. Przypominają o datach deportacji i wymieniają konkretne osoby. Często są to całe rodziny, które zostały wyrwane ze swego życia i wywiezione na śmierć do obozów. Mówi się, że okupacja w Czechach przebiegła łagodnie. Nie tutaj.
Co zwiedzać w Pradze?
Czołowy zabytek w Pradze to Most Karola. Ale ciekawy jest także staromiejski ratusz i znajdujący się tam praski zegar astronomiczny. Ten rewelacyjny chronometr ma tyle dodatkowych funkcji, że mogłaby ich pozazdrościć aplikacja w smartfonie. W tamtej okolicy warto poszukać lokalu z knedlikami i lokalnym piwem. Nie sposób ominąć starego cmentarza żydowskiego w Pradze oraz starych synagog w dawnej dzielnicy żydowskiej Josefov.
Czytaj więcej: Stare synagogi w Pradze. Wełtawa pokazała swoją grozę
Warto odwiedzić dzielnicę Malá Strana, gdzie warta uwagi jest najwęższa uliczka w Pradze. W pobliżu jest kontrowersyjna fontanna - sikacze. Można w pobliżu zobaczyć słynne praskie niemowlęta. Ciekawa będzie także wycieczka na Hradczany połączona z oglądaniem katedry św. Wita. Przy okazji można rzucić okiem na zamek, który jest siedzibą prezydenta Czech. Po drodze warto w okolicy starego miasta wpaść na praskie knedliki.
Stary cmentarz żydowski w Pradze - zwiedzanie, bilety i godziny
Stary Cmentarz Żydowski w Pradze (Starý židovský hřbitov) jest czynny przez cały rok. Jednak trzeba pamiętać, że jest on niedostępny dla zwiedzających w każdą sobotę oraz podczas żydowskich świąt religijnych. W jakich godzinach można zwiedzać stary cmentarz żydowski w Pradze? Oto godziny zwiedzania zabytkowego cmentarza żydowskiego w Pradze (dane z 2026 roku):
- 1 stycznia czynne od 11:00 do 16:30;
- od 2 stycznia do 31 marca czynne od 9:00 do 16:30;
- od 1 kwietnia do 30 kwietnia czynne od 9:00 do 18:00;
- od 1 maja do 31 sierpnia czynne od 9:00 do 19:00;
- od 1 września do 17 października czynne od 9:00 do 18:00;
- od 18 października do 31 grudnia czynne od 9:00 do 16:30 (24 grudnia do 14:00).
Takie same godziny dotyczą wszystkich obiektów Muzeum Żydowskiego w Pradze.
Czytaj więcej: Pomnik Bohaterów Getta Warszawskiego. Tragiczna historia
Gdzie kupić bilety na stary cmentarz żydowski w Pradze? Bilety na stary cmentarz żydowski w Pradze można kupić online, w kasach synagog Hiszpańskiej, Klausowej, Pinkasa i Maiselsa oraz w centrum dla zwiedzających przy Maiselovej 15. Sprzedaż kończy się 30 minut przed zamknięciem. Ile kosztują bilety na stary cmentarz żydowski w Pradze? Ceny biletów na stary cmentarz żydowski w Pradze (dane z 2026 roku):
- bilet normalny - 600 koron;
- bilet ulgowy (uczniowie i studenci poniżej 26 roku życia) - 400 koron;
- dzieci od 7 do 15 lat - 200 koron;
- dzieci do lat 6 - bezpłatnie;
- osoby niepełnosprawne - 100 koron.
Bilet jest ważny przez 3 dni otwarcia i umożliwia zwiedzenie także innych obiektów Muzeum Żydowskiego (synagogi Maiselsa, Pinkasa, Staronowa, Hiszpańska i Klausowa). Zdjęcia prywatne można robić bez flesza, oświetlenia i statywu, a dokładniejsza dokumentacja, np. cmentarza, wymaga wcześniejszego uzgodnienia. Zgodnie z żydowską tradycją kobiety mogą wejść na cmentarz bez nakrycia głowy. Mężczyźni muszą mieć na głowie tradycyjne nakrycie czyli kipę, inaczej myckę bądź jarmułkę. Takie jednorazowe kipy rozdawane są zwiedzającym przy wejściu.
Jak dojechać do cmentarza żydowskiego w Pradze?
Wejście na stary cmentarz żydowski w Pradze znajduje się przy ulicy Szerokiej 23/3 (ul. Široká), niedaleko skrzyżowania z ul. Valentinską (ul. Valentinská), gdzie są kasy. Można płacić kartą. Na Starym Mieście w Pradze obowiązują jednak ograniczenia parkowania. Linie niebieskie są dla mieszkańców dzielnicy, pomarańczowe są dla turystów, gdzie za parkowanie zapłacimy w parkomacie w ciągu dnia, ale dokładne godziny trzeba zawsze sprawdzać.
Czytaj więcej: Gdzie są najlepsze knedliki w Pradze? Te knajpy nie zawiodą
Fioletowe linie to strefa mieszana, gdzie parkują mieszkańcy i przyjezdni, którzy mogą stać maksymalnie dobę. Ceny są wysokie, a trudności ze znalezieniem miejsca znaczne. Lepiej zaparkować dalej i mieć komfort, a jeździć komunikacją miejską. Jeśli zaś są kłopoty z dotarciem, można kliknąć w Mapy Google.
Zobacz więcej zdjęć starego cmentarza żydowskiego w Pradze.
Dawny dom przedpogrzebowy czyli dawna sala obrzędowa Żydowskiego Stowarzyszenia Pogrzebowego z początków XX wieku w stylu pseudoromańskim zaprojektowany przez architekta J. Gerstla. Dziś jest to część Muzeum Żydowskiego w Pradze. Zobaczyć tam można wystawę "Tradycje i obyczaje żydowskie".
Z okien jest widok na stary cmentarz żydowski w Pradze.




































