Pomnik Poległych w Walce, który znajduje się na Muranowie w Warszawie, to pierwsze upamiętnienie poświęcone bohaterom powstania w getcie warszawskim. Powstał tuż po wojnie według projektu Leona Suzina. Mimo, że tuż obok szybko powstał o wiele bardziej monumentalny Pomnik Bohaterów Getta Warszawskiego, ten przetrwał i można go oglądać do dziś. Przedstawia wejście do kanałów. Podobnie jak podczas Powstania Warszawskiego dały one powstańcom osłonę i możliwość walki z przeważającym, lepiej uzbrojonym wrogiem.
Pierwsze upamiętnienie powstania w getcie
O konieczności budowy pierwszego, skromnego upamiętnienia powstania w warszawskim getcie zadecydował zaraz po drugiej wojnie światowej w 1946 roku Centralny Komitet Żydów w Polsce, który w tamtym czasie mieścił się w Lublinie. W 1946 roku władze komitetu zwróciły się do Leona Suzina z prośbą o wykonanie projektu architektonicznego. Monument został odsłonięty w Warszawie 16 kwietnia 1946 roku. Jest dziś znany jako Pomnik Poległych w Walce.
W tym samym roku podjęto jednak decyzję o budowie w pobliżu drugiego, znacznie większego pomnika. Miał on w sposób bardziej godny pokazywać tragedię getta i powstania, które w nim wybuchło. Choć pierwszy pomnik przetrwał i można go oglądać do dziś, to drugie upamiętnienie stało się bardziej rozpoznawalne. To stojący nieopodal monumentalny Pomnik Bohaterów Getta.
Pomnik Poległych w Walce obok muzeum Polin
Pomnik Poległych w Walce tworzą dwa elementy o symbolicznym znaczeniu. Górna część ma formę okrągłej tablicy z inskrypcją w języku polskim, hebrajskim i jidysz: "Tym, którzy polegli w bezprzykładnej bohaterskiej walce o Godność i Wolność narodu żydowskiego, o Wolną Polskę, o wyzwolenie człowieka – Żydzi Polscy". Całość otacza obramowanie wykonane z czerwonego piaskowca. Barwa kamienia oraz rozsypane wokół fragmenty cegieł mają przypominać o męczeństwie uczestników walk w getcie.
Dolna część monumentu ma kształt okrągłej płyty, na której umieszczono metalowy liść palmowy - symbol cierpienia i męczeństwa - oraz hebrajską literę "bet", oznaczającą "B" od pierwszego słowa Księgi Rodzaju, najważniejszej księgi otwierającej Torę: hebrajskiego "Bereszit", albo "berejszys" lub "brejszes" w języku jidysz, oznaczające "na początku". W tradycji judaistycznej ma ono szczególne znaczenie religijne i symboliczne. Forma obu części pomnika odwołuje się do włazów kanałowych, z których korzystali żydowscy bojownicy podczas powstania w getcie warszawskim.
Tragedia warszawskiego getta
Getto warszawskie zostało utworzone przez Niemców 2 października 1940 roku, a zamknięte za murami i bramami 16 listopada tego samego roku. W kwietniu 1941 roku mieszkało tam około 450 tys. osób pochodzenia żydowskiego. Od 22 lipca do 21 września 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą, w czasie której wywieźli około 75 proc. mieszkańców getta do obozu zagłady w Treblince. W sierpniu 1942 roku po włączeniu południowej części do "aryjskiej cześci" stolicy pozostała tylko część północna getta, w której zamieszkiwało około 60 tys. obywateli.
W maju 1943 roku po powstaniu w getcie zostało ono całkowicie zlikwidowane, a pozostali przy życiu Żydzi zostali wywiezieni do obozu w Treblince i innych obozów w dystrykcie lubelskim, gdzie ich zgładzono. Łącznie zginęło około 400 tys. mieszkańców getta warszawskiego z czego około 300 tys. poniosło śmierć w Treblince, a część w trakcie akcji "Erntefest" przeprowadzonej w obozach w dystrukcie lubelskim w listopadzie 1943 roku. Budynki getta w stolicy zostały wyburzone na rozkaz Niemców.
Powstanie w getcie warszawskim - najważniejsze fakty, przebieg i znaczenie
Powstanie w getcie warszawskim było pierwszym wielkim powstaniem przeciwko niemieckiemu okupantowi w Europie podczas drugiej wojny światowej. Wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, gdy Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta. Do walki stanęło około tysiąca słabo uzbrojonych bojowników z Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) pod dowództwem Mordechaja Anielewicza oraz Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW). Ich szanse na zwycięstwo były praktycznie zerowe, jednak zdecydowali się na zbrojny opór wobec przeważających sił niemieckich. Powstanie od początku miało charakter symboliczny - było dramatycznym sprzeciwem wobec zagłady i walką o zachowanie godności w obliczu nieuchronnej śmierci. Był to również pierwszy tak znaczący zbrojny opór ludności żydowskiej przeciwko Niemcom, który stał się symbolem odwagi i determinacji mimo całkowitej dysproporcji sił.
Walki trwały do 16 maja 1943 roku. Niemcy systematycznie niszczyli getto w Warszawie, podpalając kolejne budynki i zmuszając ukrywających się ludzi do opuszczania schronów. Symbolicznym zakończeniem powstania było wysadzenie tego dnia Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, co uznano za ostateczny akt likwidacji żydowskiej dzielnicy Warszawy. Według raportu niemieckiego dowódcy Jürgena Stroopa podczas likwidacji getta ponad 56 tysięcy Żydów zostało zamordowanych lub wywiezionych do obozów zagłady. Wojnę przeżyło jedynie kilkudziesięciu powstańców, a łączna liczba ocalałych mieszkańców getta wyniosła najwyżej kilka tysięcy osób. Dziś jednym z najważniejszych symboli pamięci o tych wydarzeniach jest żółty żonkil, nawiązujący do corocznej akcji społeczno-edukacyjnej organizowanej przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Każdego roku 19 kwietnia tysiące osób przypina papierowy żonkil jako znak pamięci o ofiarach i bohaterach powstania oraz wyraz sprzeciwu wobec nienawiści i wykluczenia.
Jak dojechać do Pomnika Poległych w Walce?
Pomnik Poległych w Walce znajduje się przy Muzeum Żydów Polskich Polin i Pomniku Bohaterów Getta Warszawskiego na warszawskim Muranowie, tuż obok Ławeczki Jana Karskiego. Najłatwiej dojechać tam komunikacją miejską. Z centrum Warszawy można dojechać al. Jana Pawła II tramwajami linii 17, 19 i 33 do przystanku Anielewicza i dalej spacerem lub autobusami linii 111 i 180 do przystanku Nalewki Muzeum. Dobrym rozwiązaniem jest także metro M1 - należy wysiąść na stacji Ratusz Arsenał i przejść pieszo około 10-15 minut ulicą Andersa, skręcając następnie w lewo w ul. Anielewicza w stronę muzeum.
Dojazd samochodem również nie jest skomplikowany, choć warto pamiętać, że w tej części Warszawy w dni robocze obowiązuje strefa płatnego parkowania. Najwygodniej szukać miejsc przy ul. Anielewicza, Zamenhofa lub Lewartowskiego, ewentualnie skorzystać z parkingów w pobliżu muzeum. W praktyce większość osób odwiedza ławeczkę Jana Karskiego przy okazji zwiedzania Polin lub spaceru śladami getta warszawskiego. Sam Pomnik Poległych w Walce znajdziemy przy alei prowadzącej do Polin i Pomnika Bohaterów Getta. A jeśli przytrafią się problemy z trafieniem, można kliknąć w Mapy Google.
Zobacz więcej zdjęć Pomnika Poległych w Walce w Warszawie.
