Stary żuraw portowy w Gdańsku to jeden z najbardziej charakterystycznych i najstarszych zabytków tego miasta, symbolizujący jego wielowiekową historię handlu morskiego. Pełniący niegdyś funkcję dźwigu portowego oraz bramy miejskiej, dziś jest nieodłącznym elementem panoramy nad Starą Motławą. To wyjątkowy przykład średniowiecznej inżynierii, która świetnie działała bez pomocy znanych dziś nowoczesnych technologii. Mechanizm oparty na sile ludzkich mięśni, który umożliwiał podnoszenie ze statków dwutonowych ładunków, do dziś zadziwia. Zabytkowy gdański żuraw trzeba obejrzeć na własne oczy, aby poczuć potęgę dawnych czasów i zrozumieć, jak ważnym ośrodkiem handlowym był Gdańsk w przeszłości.
Historia Żurawia gdańskiego
Pierwsza wzmianka o Żurawiu drewnianym w Gdańsku pochodzi z 1367 roku. Obiekt murowany, łączący funkcję dźwigu portowego, bramy miejskiej i funkcję obronną, zbudowano w 1444 r. Żuraw składał się z dwóch masywnych baszt, których grubość murów w przyziemu dochodzi do 4 metrów. Pomiędzy wieżami zbudowana została drewniana konstrukcja dźwigowa z kołami deptakowymi, których najpierw była jedna, a potem dwie pary. Konstrukcja jest i dziś charakterystycznie nadwieszona nad nabrzeżem, wsparta na dwóch słupach zabezpieczających prześwit bramny. Dzięki takiej konstrukcji łatwo było podnosić towary ze statków i barek zacumowanych przy nabrzeżu, co było główną funkcją Żurawia.
Innym zadaniem Żurawia było stawianie masztów. Mechanizm był niezwykle skuteczny. Na wale łączącym koła doptakowe nawijana była lina z hakiem, służącym do zaczepiania potężnych - jak na owe czasy - ładunków. Największa intensywność pracy Żurawia przypadła na XVI i XVII wiek, ale już w wieku XVIII Żuraw przeładowywał coraz mniej towarów. W XIX wieku dolne kondygnacje zaczęły być wykorzystywane na małe sklepy, a na wyższych piętrach pomieszkiwała biedota. Po odbudowie ze zniszczeń wojennych Żuraw w Gdańsku stał się jednym z nielicznych zrekonstruowanych zabytków średniowiecznej techniki portowej w Europie. Od 1962 roku był pierwszą siedzibą Muzeum Morskiego. A dziś mieści się w nim oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Arcydzieło techniki złotego wieku
Żuraw Gdański to największy gdański dźwig portowy w epoce renesansu i baroku. Urządzenie dźwigowe skłądało się początkowo z jednej pary kół deptakowych, a następnie z dwóch par takich kół. Zasada ich działania była bardzo prosta: w środku kół chodzili robotnicy, którzy wprawiali maszynerię w ruch. Żuraw był administrowany przez mistrza dźwigowego.
Dolna para kół służyła do podnoszenia towarów do wysokości 11 metrów. Z kolei górna para kół służyła do stawiania masztów do wysokości 30 metrów. Obie pary kół mogły podnieść ciężar o wadze 4 ton na wysokość 11 metrów, a 2 ton na wysokość 27 metrów. Czasy największej świetności gdańskiego Żurawia przypadły na XVI i XVII wiek, kiedy to Gdańsk był jednym z najważniejszych portów w Europie.
Gdańskie spichlerze, rekordowe przeładunki
Od połowy XVI wieku rozbudowywano w Gdańsku nabrzeża i magazyny portowe. Najbardziej intensywne prace trwały na wyspie Ołowianka i Wyspie Spichrzów. Ta ostatnia szybko stała się centrum przeładunkowym gdańskiego portu. W pierwszej poowie XVII wieku przeładowywano tutaj rocznie 100 tys. łasztów zboża. To niemało, bo łaszt to stosowana od XIV do XIX wieku jednostka objętości towarów sypkich, wynosząca od 3000 do 3840 litrów. W XVII-wiecznym Gdańsku łaszt wynosił zwykle ok. 3282,4 litra, a gdański łaszt pszenicy ważył około 2400 kg.
Żuraw gdański szybko przestał być ewenementem. Spichlerze na Wyspie Spichrzów i nie tylko na niej również miały wielokrążkoweo systemy podnoszenia worków ze zbożem. Praca trwała bez ustanku. W środku spichlerzy na poszczególnych poziomach znajdowały się otwory do przesypywania ziarna na niższe kondygnacje w celu osuszania i oczyszczania. Pokazuje to makieta gdańskiego spichlerza zbożowego z XVII wieku w skali 1:25, którą wykonał Jerzy Hypki. Można ją zobaczyć na ekspozycji w gdańskim Żurawiu.
Opłaty i należności portowe w dawnych wiekach
Najstarszą znaną opłatą portową było palowe. czyli cło pobierane jeszcze za czasów Krzyżaków od 1341 roku. Wysokość cła zależała od aktualnej ceny i wartości towarów, ustalanej na podstawie listy ładunku znajdującego się na statku, którą kapitan przypływającej jednostki musiał zgłosić przed wejściem do portu wewnętrznego. W oparciu o zweryfikowaną przez miejskiego urzędnika listę rewidenci z Wisłoujścia dokonywali kontroli statku. Towary zatajone ulaegały konfiskacie na rzecz miasta. Podobna procedura obowiązywała przy wyjściu statku z portu. Miasto pobierało palowe do 1792 roku, a dochód z tego podatku był początkowo przeznaczany na utrzymanie portu.
To niejedyne opłaty pobierane od statków. W drugiej połowie XVII wieku kapitanowie statków zawijających do portu gdańskiego ponosili liczne opłaty: pilotową, latarniową, na utrzymanie gębi, paszportową, mostową, na rzecz rewidenta i na rzecz kapitana portu. Z kolei komora palowa znajdowała się w przyziemu Ratusza Głównego Miasta. Powstała w latach 1389-1392. Na jej czele stali trzej rajcowie miejscy - panowie palowi. Opłata palowa na początku szła do kasy miejskiej. Jednak przywilej portowy polskiego króla Stefana Batorego z 1585 roku podwoił opłatę oraz podzielił po równo pomiędzy miasto i króla.
Odbudowa po zniszczeniach wojennych
W 1945 roku Armia Czerwona, która przypuściła ofensywę na Gdańsk, przeprowadziła liczne naloty. Żuraw Gdański został niemal całkowicie zniszczony. Wypaleniu uległo 60 proc., a mówi się, że nawet 80 proc. substancji. Po wojnie zdecydowano o odbudowie słynnego gdańskiego zabytku. Prace budowlane i rekonstrukcyjne trwały dziesięć lat: od 1955 do 1965 roku.
W odbudowie gdańskiego żurawia wykorzystano projekty opracowane przez inż. arch. Stanisława Bobińskiego, Kazimierze Orłowskiego i Kazimierza Macura, który zaplanował szczegółowo odbudowę drewnianego mechanizmu dźwigowego. Fragmenty odbudowywanego muru zostały wykonane z cegły gotyckiej.
Jak dojechać do gdańskiego Żurawia?
Jaki jest dojazd do gdańskiego Żurawia? Dojazd do starego żurawia w Gdańsku może sprawić trudność. Aby dotrzeć do Starego Żurawia w Gdańsku, można skorzystać z komunikacji miejskiej. Stary Żuraw znajduje się przy ulicy Szerokiej, nad Starą Motławą, w historycznej części Gdańska. W pobliże dojeżdżają tramwaje linii 8 i 9, które zatrzymują się na przystanku "Żabi Kruk". Stamtąd do żurawia jest 10 minut spaceru. autobusu można wysiąść na przystanku "Brama Wyżynna" lub "Dworzec Główny", a potem przejść się w stronę Starego Miasta. Z okolic ul. Długiej do Żurawia będzie około 10 minut.
Dojeżdżając do centrum Gdańska samochodem można zaparkować na przykład na ulicy Szerokiej lub innej ulicy w rejonie Starego Miasta. Spory parking jest naprzeciwko Dworca Głównego. Można znaleźć miejsce w galerii handlowej.
Łatwo też dotrzeć na miejsce rowerem, bo w Trójmieście jest gęsta sieć ścieżek rowerowych.
A jeśli przytrafią się problemy z trafieniem, można kliknąć w Mapy Google.
Więcej ciekawych miejsc do odwiedzenia znajdziesz pod adresem www.wycieczkazadyche.pl lub po prostu wycieczkazadyche.pl.
Znasz? Skomentuj!