Jest na Okęciu w Warszawie takie miejsce, nieco na uboczu, gdzie w cichym zakątku stoją świadectwa wielkiej tragedii. Na granitowych pomnikach nazwiska... Powietrze przecina co chwilę huk przelatującego samolotu... Miejsce to znajduje się na podejściu do lotniska im. Fryderyka Chopina w Warszawie. To właśnie tu rozbił się prawie 50 lat temu pasażerski Ił-62 "Mikołaj Kopernik". Wszyscy zginęli. Na pokładzie była m.in. popularna polska piosenkarka Anna Jantar.
- Anna Jantar zginęła 14 marca 1980 r. w katastrofie samolotu Ił-62 "Mikołaj Kopernik" na warszawskim Okęciu.
- Samolot spadł do fosy Fortu VI Okęcie, 950 m przed pasem, zginęło 87 osób.
- Przyczyną było pęknięcie wału turbiny silnika nr 2, odłamki zniszczyły też stery.
- Pomnik stoi przy ul. Pawła Lipowczana 3, a na jego tyle jest mural Anny Jantar.
- To nie był Las Kabacki: tam rozbił się "Tadeusz Kościuszko" w 1987 r.
Sekundy, które zmieniły ludzkie losy
Z Alei Krakowskiej - jadąc od centrum Warszawy - skręcamy w prawo w ul. Pawła Lipowczana. Nieprzypadkowo. Trzymając się lewej strony mijamy fort "Okęcie" i cmentarz, który się u jego granic rozpościera. Wkrótce droga skręca w lewo do wnętrza fortu, a na wprost, na pagórku wznosi się ceglana ściana. To pomnik ofiar katastrofy samolotu pasażerskiego, który leciał z USA do Polski. Ił-62 nie doleciał do pasa startowego, zabrakło sekund. Pieszo to dosłownie kawałek. Jakże jest cienka granica między życiem a śmiercią. Czy gdyby dotarli do pasa, pilot posadziłby maszynę? Na to pytanie nie ma dziś odpowiedzi.
Czytaj więcej: Fort V "Włochy" w Warszawie. Co to za twierdza?
Tuż przed katastrofą pilot w ostatniej chwili uratował wychowanków ośrodka szkolno-wychowawczego znajdującego się w pobliżu carskiego fortu. W ostatniej chwili podniósł niemal całkowicie niesterowną maszynę i przeleciał nad budynkiem. Dziś obiekt ten nadal znajduje się w pobliżu. Jeśli staniemy u stóp ceglanego pomnika z pamiątkowym napisem, będziemy mogli wyobrazić sobie ten tragiczny moment. Samolot, który na milimetry omija dach ośrodka dla nastolatków i zaraz potem wbija się w wypełnioną stojącą wodą fosę fortu "Okęcie". Trzask gniecionych blach, jęk turbin, szum falującej wody i dźwięcząca w uszach śmiertelna cisza po katastrofie.
Pomnik katastrofy lotniczej na Okęciu
14 marca 1980 roku o godzinie 11:14 samolot Ił-62 PLL LOT, lecący z Nowego Jorku do Warszawy, uderzył w taflę lodu na powierzchni fosy fortu "Okęcie" będącego częścią systemu carskich umocnień o nazwie Twierdza Warszawa. Na archiwalnych czarno-białych zdjęciach widać leżący na brzegu oderwany ogon maszyny, który lotkami celuje w niebo. Na kanale unosi się rozbita uderzeniem kra. Jest śnieg. Czerń i biel. Milcząca tragedia.
Czytaj więcej: Pomnik Lotników Polskich. Ponad dwóm tysiącom bohaterów
Na tle tej przejmującej grozą bieli wyraźnie widać czerń zniszczenia. Nieruchome biało-czarne fotografie oddają całą tragedię tego zdarzenia. Na minutę przed lądowaniem kapitan maszyny Paweł Lipowczan zgłosił wieży kontroli lotów na Okęciu, że nie zaświecił się wskaźnik wysuniętego podwozia. Nie zapowiadało to początkowo niczego niepokojącego. Takie usterki nie są bowiem rzadkością i postępowanie w takich przypadkach jest pilotom znane.
Bokserów upamiętnia w Warszawie brązowy pomnik powalonego pięściarza z 1984 r.
Samolot spadł w Forcie Okęcie
Samolot miał przelecieć nad lotniskiem w Warszawie, aby służby naziemne skontrolowały prawidłowość wysunięcia kół. Okazało się jednak, że gdy piloci zwiększyli moc, aby wejść na wyższy pułap, jak nakazała im wieża, doszło do awarii. Pękł wał turbiny niskiego ciśnienia silnika nr 2, a następnie osiągnął on poziom obrotów, który go rozerwał na kawałki. Odłamki turbiny wywołały lawinę niekorzystnych zdarzeń: zniszczyły silniki oraz mechanizm sterowania i spowodowały dalsze awarie samolotu, które uniemożliwiły skuteczny pilotaż.
Czytaj więcej: Fort Bema w Warszawie. Mroczne tajemnice carskiej twierdzy
Maszyna, w której silnik nr 3 został zniszczony, a nr 1 uszkodzony, utraciła także natychmiast sterowność z powodu uszkodzenia układu kontroli lotu - sterów wysokości i kierunku. Następnie, mając pełną moc już tylko na silniku nr 4, Ił-62 o numerze SP-LAA runął na ziemię. Stało się to tuż przed lotniskiem. W ostatniej chwili kapitan Paweł Lipowczan, sterując jedynie samymi lotkami skrzydeł, przeprowadził jeszcze maszynę nad zabudowaniami zakładu poprawczego, który stoi i funkcjonuje do dziś. Niemal bezwładny samolot, ścinając po drodze drzewo, runął do fosy znajdującej się kilkadziesiąt metrów dalej. Dziś góruje nad nią pomnik katastrofy Kopernika. Nie udało się dolecieć na lotnisko. Zabrakło 950 metrów, kilku sekund lotu.
Polska komisja wskazała wady materiałowe i produkcyjne wału. Strona radziecka odrzuciła te wnioski.
Gdzie zginęła Anna Jantar?
Anna Jantar zginęła na warszawskim Okęciu, w katastrofie samolotu Ił-62 "Mikołaj Kopernik", który spadł do fosy Fortu VI Okęcie tuż przed lotniskiem. Ciało kapitana Lipowczana znaleziono około 60 m od miejsca katastrofy. Reszta zabitych została znaleziona w fosie wraz ze szczątkami maszyny. W katastrofie "Kopernika" zginęła piosenkarka Anna Jantar, jedna z najbardziej popularnych polskich wokalistek lat 70. XX wieku, matka Natalii Kukulskiej. Przypomina o tym namalowany z drugiej strony pomnika mural Anny Jantar. Śmierć poniosło także 22 członków amatorskiej reprezentacji USA w boksie: 14 bokserów i 8 osób ze sztabu.
Czytaj więcej: Mural Kory Jackowskiej. Żyjące malowidło na Nowym Świecie w Warszawie
Łącznie zginęło 87 osób, w tym 10 członków załogi. Facebookowy profil "Okęcie dawniej i dziś" podał informację, że pomnik katastrofy samolotu z Anną Jantar powstał w miejscu nieużywanej strzelnicy, która należała kiedyś do pobliskiej jednostki wojskowej. Jej koszary znajdowały się po drugiej stronie fosy.
Bokser wagi ciężkiej Tony Tucker miał lecieć tym samolotem, ale kontuzja barku zatrzymała go w USA.
Czy Anna Jantar zginęła w Lesie Kabackim?
Nie. Anna Jantar zginęła 14 marca 1980 r. przy Forcie VI Okęcie. W Lesie Kabackim 9 maja 1987 r. rozbił się Ił-62M "Tadeusz Kościuszko", zginęły 183 osoby.
Kim była Anna Jantar?
Anna Jantar to sceniczny pseudonim, właściwe nazwisko wokalistki to Anna Maria Kukulska (z domu Szmeterling). Anna Jantar urodziła się 10 czerwca 1950 roku w Poznaniu. W dzieciństwie stwierdzono u niej słuch absolutny i niezwykły talent wokalny. 11 kwietnia 1971 roku wyszła za kompozytora Jarosława Kukulskiego. Ich córką jest piosenkarka i wokalistka Natalia Kukulska. Anna Jantar była jedną z najbardziej popularnych polskich piosenkarek w latach 70. XX wieku. Jej najgłośniejsze przeboje to m.in.: "Tyle słońca w całym mieście", "Nic nie może wiecznie trwać", "Najtrudniejszy pierwszy krok", "Baju-baj proszę pana (Jambalaya)", "Radość najpiękniejszych lat", "Mój tylko mój", "Nie wierz mi, nie ufaj mi" i "Wielka dama tańczy sama".
Czytaj więcej: Mural Krystyny Sienkiewicz na Bielanach. Jak znaleźć obraz aktorki?
Anna Jantar wydała m.in. trzy albumy studyjne: "Tyle słońca w całym mieście" (1974), "Za każdy uśmiech" (1976), "Zawsze gdzieś czeka ktoś" (1979). Współpracowała z różnymi muzykami, nagrywała m.in. z Bogusławem Mecem czy Budką Suflera. Śpiewała m.in. na festiwalu w Opolu oraz na wielu festiwalach zagranicznych. 27 grudnia 1979 roku Anna Jantar poleciała do USA na trasę koncertową po Stanach Zjednoczonych, występowała w Chicago i New Jersey. Anna Jantar zmarła tragicznie 14 marca 1980 roku w katastrofie lotniczej na Okęciu w Warszawie, gdy wracała do Polski. Natalia Kukulska zadedykowała Annie Jantar koncertową płytę "Tyle słońca" (2000) i album "Po tamtej stronie" (2005).
Anna Jantar dała ostatni koncert 12 marca 1980 r. w klubie Zodiac w New Jersey.
Samolot Ił-62. Co to za maszyna?
Ił-62 to czterosilnikowy radziecki samolot pasażerski, który został zaprojektowany przez biuro projektowe Iljuszyna i był produkowany przez zakłady lotnicze Kazańskiego Zjednoczenia Przemysłu Lotniczego w Związku Radzieckim. Samolot ten był wykorzystywany do długodystansowych lotów pasażerskich m.in. na trasach transatlantyckich. Maszyna była produkowana w latach 1963-1995. W 2024 roku latały jeszcze pojedyncze egzemplarze, m.in. w Air Koryo i Rada Airlines. Wyprodukowane zostały 292 egzemplarze samolotu Ił-62. Do 2012 roku stracono 23 maszyny tego typu. W Polsce wydarzyły się dwie takie katastrofy. Samolot Ił-62 "Mikołaj Kopernik" SP-LAA rozbił się na Okęciu 14 marca 1980 roku. 9 maja 1987 roku doszło do katastrofy samolotu Ił-62M "Tadeusz Kościuszko" w Lesie Kabackim w Warszawie. Samoloty Ił-62 miały zasięg od 7800 do 9200 km, a z obciążeniem 100 pasażerów mogły przelecieć do 10 tys. kilometrów. W owym czasie samoloty te były na tyle konkurencyjne, że cieszyły się zainteresowaniem zachodnich przewoźników. W 1970 roku samoloty Ił-62 wydzierżawiły linie lotnicze Air France i Japan Airlines, które obsługiwały nimi dalekie połączenia. Z kolei w roku 1971 holenderskie linie lotnicze KLM wydzierżawiły od Aerofłotu dziewięć maszyn, które latały regularnie na trasie Amsterdam-Moskwa. W późniejszych latach produkcji powstawała zmodernizowana wersja Ił-62M, w której nowością było przystosowanie do automatycznego załadunku bagażu i która zastąpiła stopniowo wcześniejszy model.
Czytaj więcej: Pomnik Kopernika w Warszawie. Czym jest astrolabium?
Ił-62 to czterosilnikowy, wąskokadłubowy samolot o układzie dolnopłata. Z tyłu maszyny, za skrzydłami, a przed tylnym statecznikiem były umieszczone dwie gondole silnikowe, każda z dwoma turbowentylatorowymi silnikami typu NK-8. Podwozie główne składało się z dwóch chowanych goleni wyposażonych w cztery koła. Chowane podwozie przednie wyposażone było w jedną goleń z dwoma kołami. Z tyłu kadłuba Ił-62 było wysuwane na postoju tylne kółko zabezpieczające przed nadmiernym przechyłem maszyny do tyłu, co mogło zostać wywołane faktem, że gdy nie było na pokładzie pasażerów, tył maszyny był cięższy od przedniej części ze względu na lokalizację napędu.
Samolot Ił-62 mierzył 53,12 metrów długości, miał 43,20 m rozpiętości skrzydeł. Pułap maksymalny Iłów-62 wynosił 12 tys. metrów przy prędkości przelotowej do 900 km/h. Masa własna maszyny wynosiła 71,6 tony. Kabina pasażerska mieściła od 168 do 195 pasażerów w zależności od wersji. Załoga Iła-62 liczyła 5 osób. Samoloty te były wykorzystywane w wielu państwach, głównie w państwach bloku komunistycznego, np. w ZSRR i później Rosji (Aerofłot), NRD, Czechosłowacji, Polsce, Mozambiku, Uzbekistanie, na Ukrainie czy na Kubie. Samoloty Ił-62 latały zarówno na trasach krajowych, jak i międzynarodowych, obsługując połączenia z Europy do Ameryki Północnej, Azji i Afryki. Niektóre egzemplarze są wciąż używane przez niektóre linie lotnicze oraz rządy państw jako samoloty transportowe.
Jak dojechać do pomnika katastrofy "Kopernika"?
Aby dojechać na miejsce katastrofy "Kopernika", trzeba się kierować Aleją Krakowską na południe Warszawy (woj. mazowieckie). W odpowiednim miejscu, na wysokości lotniska im. Chopina, trzeba skręcić w prawo.
Czytaj więcej: Fort Beniaminów. Czemu wyleciał w powietrze?
Najpierw zobaczymy na rogu ul. Lipowczana i Alei Krakowskiej pomnik Pawła Lipowczana, a dalej wąska uliczka doprowadzi do pomnika katastrofy "Kopernika". Tuż obok jest Fort VI Okęcie.
Kliknij w Mapy Google, w ten sposób bardzo łatwo trafisz na miejsce.
Zobacz więcej moich zdjęć z miejsca katastrofy "Kopernika".
Częsty widok: samolot przelatuje nad upamiętnieniem katastrofy "Kopernika".
Pomnik katastrofy w Google Street View poniżej.
Na początku ul. Lipowczana znajduje się jeszcze jeden pomnik związany z katastrofą "Kopernika", poświęcony patronowi tej ulicy, kapitanowi Pawłowi Lipowczanowi.