Kasztel Burg (Kaštieľ Burg) stoi u stóp Zamku Powaskiego w Považskim Podhradiu na Słowacji, w miejscu, gdzie z doliny Wagu odchodzi wąska dolinka, a w nią wchodzi uliczka dawnej wsi. Kilkadziesiąt metrów dalej, bliżej rzeki, stoi jego sąsiad - kasztel Szapárych (Szapáryovský kaštieľ). Oba pałacyki wyrosły z tej samej historii: szlachta zeszła z niewygodnego zamku na wzgórzu do wygodniejszych rezydencji w dolinie. Dziś dzieli je wszystko. Burg jest pięknie odrestaurowany i żyje z wesel oraz prywatnych przyjęć, a kasztel Szapárych to zamknięta na łańcuchy, niszczejąca ruina. Kontrast widać już z drogi, którą idzie się na zamek.
- Dwa kasztele w Považskim Podhradiu stoją po sąsiedzku, u wejścia do dolinki pod ruinami Zamku Powaskiego.
- Renesansowy Burg wznieśli w 1631 roku Szymon Balassa i jego żona Magdalena, a niżej położony kasztel Szapárych powstał prawdopodobnie w 1676 roku.
- Burg po remoncie z 2012 roku służy jako miejsce wesel i imprez, dlatego na co dzień nie jest udostępniony do zwiedzania.
- Jak dojechać: z Trenczyna to około 45 km autostradą D1 do Poważskiej Bystrzycy, a samochód można zostawić przy kasztelu Burg lub kościele.
- Spod kaszteli żółty szlak prowadzi w około 20 minut na ruiny Zamku Powaskiego.
Historia kasztelu Burg pod Zamkiem Powaskim
Słowo kasztel (słowacki kaštieľ) pochodzi od łacińskiego castellum, czyli „zameczek”. Na Słowacji tak nazywa się szlachecką rezydencję stojącą zwykle w dolinie lub we wsi - coś pośredniego między zamkiem a dworem. W przeciwieństwie do warowni na skale kasztel miał być przede wszystkim wygodny, choć w niespokojnych czasach nie rezygnowano w nim z grubych murów i narożnych wież. W Polsce podobne budowle też nazywa się kasztelami, a ich historia na Słowacji to w dużej mierze opowieść o szlachcie, która porzucała zimne zamki na rzecz domów z prawdziwego zdarzenia.
Tak było i tutaj. Dobra bystrzyckie wraz z Zamkiem Powaskim przejął w 1571 roku Andrzej Balassa, a jego potomkowie przez blisko półtora wieku rządzili okolicą. Średniowieczna twierdza na skale była jednak coraz mniej przyjazna do życia. W 1631 roku Szymon Balassa i jego żona Magdalena przenieśli się więc do nowego, renesansowego domu wzniesionego na południowym stoku pod zamkiem. Datę i imiona fundatorów zapisano na kamiennej tablicy nad wejściem.
Czytaj więcej: Zamek Beckov na Słowacji. Zagadka polskiego możnowładcy
Burg to dwukondygnacyjny budynek na planie prostokąta z dwiema narożnymi wieżami. Parter otwiera obszerna sień ze sklepieniem kolebkowym, a pomieszczenia łączą renesansowe portale. W murze ogrodzenia osadzono późnogotycki portal z XV wieku, przeniesiony z zamku. W XVIII wieku kasztel przebudowano i dodano tarasowe schody schodzące do parku. Ostatnimi przedwojennymi właścicielami byli Popperowie, którzy chcieli zrobić z niego domek myśliwski, ale po 1919 roku kasztel przeszedł na własność państwa. W latach 1944–1945 został ciężko uszkodzony, a powojenny remont z lat 1955–1956 obszedł się z nim bez litości – cebulaste hełmy wież zamieniono na stożkowe dachy, a fasady pokryto cementowym tynkiem. Przez lata służył jako magazyn. Prawdziwy ratunek przyszedł dopiero z prywatnym właścicielem, który w 2012 roku zakończył gruntowną renowację.
Nad wejściem do kasztelu Burg wciąż widnieje kamienny herb z datą 1631 – rok, w którym Balassowie oficjalnie zamienili zamkową skałę na wygodny dom w dolinie.
Kasztel Szapárych - rokokowa rezydencja w Považskim Podhradiu
Kilkadziesiąt metrów od Burga, niżej i bliżej koryta kanału rzeki Wag i samego Wagu, stoi drugi pałacyk. Kasztel Szapárych powstał prawdopodobnie w 1676 roku, a kronika Poważskiej Bystrzycy jako pierwszych właścicieli wymienia Balassów. Dzisiejszą nazwę zawdzięcza rodowi, który przejął majątek na początku XVIII wieku - Piotr Szapáry poślubił Teresę z Balassów i wkrótce odkupił od rodziny cały zamek z dobrami. Za Szapárych oba kasztele przeżywały swój najlepszy okres.
Czytaj więcej: Zamek Lednica na Słowacji. Ryzykowny marsz na wysokościach
Budynek jest większy od sąsiada i ma zupełnie inny charakter. To dwupiętrowa rezydencja na planie przypominającym literę U, z arkadowym dziedzińcem i mansardowym dachem nad środkową częścią fasady. Rokokowy wygląd nadano mu w XVIII wieku, a w latach 1763-1764 urządzono w nim kaplicę z obrazami ołtarzowymi Jana Ignacego Mildorfera, cenionego malarza epoki. W kasztelu działała też szkoła dla dzieci z okolicy, a wokół rozciągał się park w stylu angielskim, sięgający aż do Wagu. Nieopodal znajdował się cmentarz z nagrobkami Balassów.
W parku przy kasztelu Szapárych rosła sprowadzona z Ameryki Północnej glediczja trójcierniowa, która osiągnęła podobno 30 metrów wysokości. Po parku nie został dziś niemal żaden ślad.
Upadek kasztelu Szapárych
Koniec przyszedł gwałtownie. 4 listopada 1918 roku, w dniach rozpadu monarchii austro-węgierskiej, pod dolny kasztel ściągnął tłum mieszkańców okolicznych wsi - Papradna, Brvnišťa i Stupnégo. Wyważono drzwi, zniszczono wyposażenie, a książki spalono. Na pałacu wyładowano złość za wieki pańszczyzny, a rezydencja już nigdy nie wróciła do dawnej świetności.
Czytaj więcej: Zamek Vršatec na Słowacji. Strażnica z Białych Karpat
Potem kasztel zmieniał funkcje jak rękawiczki. W 1919 roku stacjonowali w nim żołnierze, później mieścił się tu zakład dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną, internat dla dziewcząt, placówka Ligi przeciw Gruźlicy, a w latach 1958–1975 przedszkole. Na końcu trafił do roli magazynu. Choć w 1963 roku uznano go za narodowy zabytek kultury, dziś stoi opuszczony, z zamkniętymi na łańcuchy bramami. Bywalcy tego miejsca nie kryją rozczarowania - w internetowych opiniach powtarza się, że to piękny dwór, który się rozpada i zasługuje na ratunek, a wielu przywołuje go jako przykład zabytku pozostawionego samemu sobie. Warto tam zajrzeć, jeśli starczy czasu.
W 1927 roku zarządczynią kasztelu była słowacka pisarka Hana Gregorová – w czasach, gdy po splądrowanym pałacu pozostały już tylko mury i wspomnienia.
Jak dojechać do kaszteli w Považskim Podhradiu?
Považské Podhradie od początku lat 70. XX wieku jest dzielnicą Poważskiej Bystrzycy (Považská Bystrica), miasta w kraju trenczyńskim. Z Trenczyna dojazd samochodem zajmuje około 40 minut - to mniej więcej 45 km autostradą D1 wzdłuż Wagu. Za zjazdem do Poważskiej Bystrzycy trzeba kierować się na Považské Podhradie, a kasztele stoją przy głównej drodze, u wylotu dolinki. Samochód można zostawić w pobliżu kasztelu Burg lub przy kościele.
Czytaj więcej: Kolumna Trójcy Świętej w Trenczynie. Widmo dżumy na Słowacji
Bez samochodu też da się tu dotrzeć. Z Trenczyna do Poważskiej Bystrzycy kursują pociągi magistrali biegnącej doliną Wagu, a z centrum miasta do Považskiego Podhradia dojeżdża autobus miejski linii 2 - podróż trwa około 10 minut. Kasztele najlepiej połączyć z wycieczką na Zamek Powaski (Považský hrad): spod Burga żółty szlak prowadzi przez las na ruiny w około 20 minut. A jeśli pojawią się problemy z trafieniem na miejsce, można kliknąć w Mapy Google.
Zobacz więcej moich zdjęć kasztelu Burg w Považskim Podhradiu.
