Drewniany kościół artykularny w Kieżmarku (Drevený artikulárny kostol) z zewnątrz przypomina ogromny budynek gospodarczy, a w środku bywa nazywany małą Kaplicą Sykstyńską Spisza. Protestantom wskazano pod niego miejsce uchodzące za upokarzające: przy karczmie, tuż za miejską bramą. Dawna karczma do dziś jest częścią świątyni. Obecny kształt kościół zyskał w 1717 roku, a od podpisania umowy z cieślą do poświęcenia minęło tylko 75 dni. Budowniczy dostał w ramach zapłaty także trzy beczki piwa. Ten zabytek UNESCO na Słowacji ma 1541 miejsc siedzących, malowane sklepienie i barokowe organy sprzed 300 lat. Sprawdź, co zobaczyć w Kieżmarku, ile kosztują bilety i kiedy kościół jest otwarty.
- Kościół Trójcy Świętej w Kieżmarku to jeden z pięciu ocalałych na Słowacji kościołów artykularnych, od 2008 roku wpisany na listę UNESCO.
- Dzisiejsza świątynia powstała w 1717 roku z przebudowy starszego kościoła: umowę podpisano 1 czerwca, a poświęcenie odbyło się 15 sierpnia.
- W środku najciekawsze są malowane sklepienie, rzeźby Jána Lercha, sześć chórów i dwumanuałowe organy z 1720 roku.
- Dojazd: kościół stoi przy ulicy Hviezdoslavova, ok. 15 km od Popradu i ok. 45 km od przejścia na Łysej Polanie, a tuż obok jest płatny parking.
- Zimą, od 1 listopada do 30 kwietnia, zwiedzanie odbywa się tylko we wtorki i piątki, a w niedziele nie ma go przez cały rok.
Historia kościoła artykularnego w Kieżmarku
Drewniany kościół w Kieżmarku z zewnątrz wcale nie wygląda na drewniany. Na pierwszy rzut oka wydaje się murowany. Złudnie bieleje w sąsiedztwie nowego kościoła ewangelickiego. Nazwa świątyni pochodzi od artykułów prawnych. Do ustępstw wobec protestantów zmusiło cesarza powstanie szlachty węgierskiej, którym dowodził urodzony w Kieżmarku Imre Thököly. W 1681 roku sejm w Sopronie przyjął artykuły 25 i 26. Pozwalały one ewangelikom w Królestwie Węgier stawiać świątynie, ale po jednej w wolnym mieście królewskim i po dwie w komitacie, poza murami, we wskazanym miejscu i na własny koszt. W całym kraju miało ich być 38.
Popularna wersja, powtarzana także przez słowacką agencję TASR, mówi o zakazie użycia kamienia i metalowych gwoździ, braku fundamentów i roku na budowę. Parafia w Kieżmarku zwraca jednak uwagę, że artykuł 26 nie zakazywał wież ani dzwonów, a drewno wybierano przede wszystkim dlatego, że było najtańsze. Zbory i tak nie miały pieniędzy na więcej, bo wcześniej skonfiskowano im majątek. Efekt był podobny: kościoły artykularne wyglądały na budowle bez przyszłości, narażone na pożar, wilgoć i osiadanie.
Czytaj więcej: Drewniany kościół w Chynowie. Tragedia była bardzo blisko
W 1682 roku komisja cesarska wyznaczyła w Kieżmarku plac tuż za Górną Bramą, przy kamiennej karczmie z 1593 roku. Mury karczmy tworzą dziś zakrystię, jedyną kamienną część kościoła. Do budowy przystąpiono dopiero po klęsce Thökölyego: 24 maja 1687 roku hrabia Stefan Csáky nakazał mieszkańcom natychmiast wznieść dom modlitwy. Parterowa świątynia była rozwiązaniem tymczasowym, więc w 1688 roku mieszczanie Pavol Vitalis i Ján Michaelides ruszyli po datki na północ Europy. Przez dwa lata odwiedzali m.in. dzisiejszą Polskę, Niemcy, Litwę, Łotwę, Estonię, Szwecję i Danię. Zebrali 792 złote węgierskie, ale po odjęciu kosztów podróży zostały tylko 274.
Zgodę na zbiórkę w swoich krajach wydali osobiście król Szwecji Karol XI i król Danii Chrystian V. Do dziś zachowała się księga, w której dokumentowano podróż kieżmarskich wysłanników.
Budowa kościoła w Kieżmarku. 75 dni, piwo i drewniane gwoździe
Przebudowę opóźniły kolejne nieszczęścia. Kieżmark poparł powstanie Franciszka II Rakoczego, a po jego klęsce w 1709 roku stracono na postrach sędziego Jakuba Kraya i dwóch rajców. W latach 1710-1711 zaraza zabiła, według parafii, trzy czwarte mieszkańców. Prace ruszyły dopiero wiosną 1717 roku. Nabożeństwa odprawiano w tym czasie w folwarku wdowy po straconym sędzim.
Umowę z Jurajem Müttermannem z Popradu podpisano 1 czerwca 1717 roku. Budowniczy miał otrzymać 660 złotych węgierskich, 3 beczki piwa i 7 łokci dobrego sukna na ubranie. Dokument opisywał nawet wygląd kościoła: dostatek okien, pięknie toczone kolumny, pięć chórów i niebieskie sklepienie na wzór nieba. Poświęcenie odbyło się 15 sierpnia 1717 roku, stąd w przewodnikach legendarne "trzy miesiące". Parafia jest przekonana, że przy takim tempie chodziło wyłącznie o przebudowę starszego kościoła, a nie o budowę od fundamentów. Większość drewna dał baron Imrich Lužinský z Lendaku.
Czytaj więcej: Kościół Pokoju w Świdnicy. Rekordowa świątynia
Budowla ma plan równoramiennego krzyża greckiego, 34,68 m długości, 30,31 m szerokości i 20,60 m wysokości. Wzór nie jest pewny: wskazuje się Noorderkerk w Amsterdamie, Kościół Pokoju w Świdnicy albo budowle skandynawskie. Zrąb wykonano z belek czerwonego świerka, bez metalu: gwoździe, kliny i klamry są drewniane. Z cisu były belki, które zastępowały fundamenty, wymienione podczas ostatniego remontu na bloki betonowe. Przy odnawianiu glinianych tynków w latach 1991-1996 wbito w zrąb 35 000 dębowych kołków.
Według tradycji kościół pomagali stawiać szwedzcy marynarze, stąd 15 okrągłych okien jak na statku. Jedynki w numeracji ławek przypominają kotwicę, choć parafia tłumaczy ten znak jako symbol chrześcijański.
Wnętrze drewnianego kościoła. Spiska Kaplica Sykstyńska i barokowe organy
Do kościoła artykularnego w Kieżmarku udało się wejść późną sobotą, gdy przed drzwiami niespodziewanie pojawiła się przychylna przewodniczka. Wnętrze świątyni robi ogromne wrażenie. Malowane sklepienie opiera się na czterech toczonych kolumnach i ścianach obwodowych. Widać na nim niebo z obłokami, dwunastu apostołów, czterech ewangelistów, a nad ołtarzem Trójcę Świętą. Chciałoby się je natychmiast sfotografować, ale w kościele jest całkowity zakaz robienia zdjęć podczas zwiedzania. Malowidła powstawały przez dziesięciolecia. W najstarszym opisie kościoła nazwisko malarza Mayera przekreślono i dopisano Kramer, więc autorem był zapewne Gottlieb Kramer z Lewoczy. Prace kontynuował jego syn Ján (Jonáš) Gottlieb. Rzeźbiarz Ján Lerch z Kieżmarku wykonał ambonę wspartą na figurze anioła (1717 r.) i ołtarz z Kalwarią (lata 1718-1727). Chrzcielnica z 1690 roku pochodzi z pierwszego kościoła.
Czytaj więcej: Kościół drewniany w Orawce. Jezus hippis i słup morowy
Układ wnętrza pokazuje, jak dyscyplinowano wiernych. Na sześciu chórach osobno siedzieli kawalerowie, panny i czeladnicy, osobno śpiewacy. Synod w Rużomberku z 1707 roku rozdzielał też mężczyzn i kobiety w ławkach na parterze, a po nabożeństwie kobiety wychodziły pierwsze. Przy ławkach są klęczniki, rzadkie w kościołach ewangelickich. Stalle dla władz miejskich i cechów mają ukośne, przesuwane kratki. Tradycja głosi, że nie było przez nie widać, gdy panowie drzemali na kazaniu.
Scena sprzedaży Józefa na chórze czeladników powstała z grzywny. W 1756 roku Józef Vajda poprosił odjeżdżającego biskupa o pozdrowienie Marii Teresy, a przyjaciel nazwał go zarozumialcem. Podobno doszło do bójki, a pieniądze z sądowej kary trafiły do zboru.
Organy Vavrinca Čajkovskiego (Laurentiusa Czaykoffskiego) z Lewoczy ukończono w 1720 roku. Zbór zapłacił za nie 510 florenów, 135,60 florena za cynę i 3 floreny za wino. W 1729 roku Martin Korabinský połączył je z małym pozytywem i powstał instrument dwumanuałowy, jeden z najstarszych na Słowacji, z 18 rejestrami i 1168 piszczałkami. Malowane piszczałki przypominają głowy z płomieni z otwartymi ustami. W czasie remontu w latach 90. dzieci weszły po rusztowaniu do kościoła i poważnie uszkodziły instrument. W 2017 roku jego prospekt trafił na znaczek na 500-lecie reformacji, a dzięki dobrej akustyce kościół służy też jako sala koncertowa. Kręcił tu również Juraj Jakubisko, reżyser baśni Perinbaba.
Zwiedzanie drewnianego kościoła w Kieżmarku. Godziny otwarcia i ceny biletów
Według parafii od 1 maja do 31 października kościół jest otwarty od poniedziałku do soboty w godz. 9:00-12:00 i 14:00-17:00. Od 1 listopada do 30 kwietnia można wejść tylko we wtorki i piątki w godz. 10:00-12:00 i 14:00-16:00. W niedziele i święta kościelne nie ma zwiedzania, a na czas ślubu kościół zamyka się dla turystów. Bilet normalny kosztuje 5 euro, a ulgowy 2,50 euro (cennik z 2023 roku). Przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje na stronie zboru.
Czytaj więcej: Ratusz w Kieżmarku na Słowacji. Klasycystyczna siedziba władz
Obok stoi kontrastujący z drewnem Nowy Kościół Ewangelicki, czerwono-zielona budowla z lat 1872-1894 według projektu Theophila Hansena. Powstała, bo drewniana świątynia niszczała i zaczęła zagrażać bezpieczeństwu. W 1893 roku trzeba było rozebrać jej wieżyczkę. Parafia udostępnia też pobliską bibliotekę liceum ewangelickiego ze 150 tysiącami tomów, ale ma ona osobne godziny otwarcia i bilety.
Imre Thököly, bez którego kościół mógłby nie powstać, zmarł w 1705 roku na wygnaniu w tureckim Izmicie. Do Kieżmarku jego szczątki sprowadzono w 1906 roku, a mauzoleum przy nowym kościele dobudowano w 1909 roku.
Jak dojechać do drewnianego kościoła w Kieżmarku?
Samochodem z Polski najwygodniej jechać przez przejście na Łysej Polanie i dalej drogą nr 67 przez Żdziar i Spiską Białą, łącznie ok. 45 km. Z Krakowa to ok. 155 km, a z Popradu ok. 15 km. Tuż przy kościele jest płatny parking. Adres do nawigacji: Hviezdoslavova 328/16, Kežmarok.
Czytaj więcej: Dolina Białej Wody na Słowacji. Przygoda z niedźwiedziami w tle
Autobusem dojedziemy z Popradu i Starej Lubowli na przystanek Kežmarok, centrum, a przed podróżą warto sprawdzić rozkład jazdy. Z okolic ratusza to tylko kilka minut pieszo. A jeśli pojawią się problemy z trafieniem na miejsce, można kliknąć w Mapy Google.
Zobacz więcej moich zdjęć z drewnianego kościoła w Kieżmarku.
